CENTRUM ARTYSTYCZNE ELJAZZ                                                              PROGRAM    TEAM    EVENTS      MENU      GALERIA      KONTAKT    

 

Wystawa zrealizowana dzięki wsparciu Urzędu Miasta Bydgoszczy   

1. UL. KRĘTEJ 3  W  BYDGOSZCZY

Ulica Kręta w Bydgoszczy - ulica na terenie miasta lokacyjnego Bydgoszczy. Ulica znajduje się we północno wschodniej części Starego Miasta. Rozciąga się w przybliżeniu na kierunku wschód-zachód, od ul. Starego Rynku do ul. Podwale. Jej długość wynosi ok. 85 m.

Ulica Kręta została wytyczona w połowie XIV wieku podczas kształtowania bydgoskiego miasta lokacyjnego. Przebiegała ona we wschodniej części ówczesnego miasta Bydgoszczy, łącząc północno-wschodni narożnik Starego Rynku z ulicą Podwale. Podczas nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi prowadzonymi w rejonie narożnika ul. Podwale oraz Krętej zarejestrowano na głębokości 1,2 - 2,0 m relikty średniowiecznej zabudowy drewnianej z ceramiką datowaną na koniec XIV  XV wiek[1]. Uliczka w okresie staropolskim miała charakter krętego przesmyku między kamienicami, co widoczne jest m.in. na planie rekonstrukcyjnym bydgoskiego miasta lokacyjnego wykonanego przez Gustawa Reicherta w1890 r. U wschodniego wylotu ulicy znajdowało się starorzecze Brdy, które w XIV wieku zaadaptowano na fosę zamkową[2]. Na szczegółowym planie zabudowy miasta sporządzonym przez geometrę Gretha w 1774 r., uliczka prowadzi ze Starego Rynku w kierunku północno-wschodnim do narożnika ulic: Podwale i Grodzkiej. Po południowej stronie ulicy posesje zajęte są przez istniejącą w tym czasie zabudowę, częściowo zniszczoną. Są to zaplecza kamienic ustawionych frontami do Starego Rynku i ul. Podwale. Po północnej stronie ulicy znajdował się natomiast niezabudowany kwartał (z wyjątkiem jednej kamienicy). Na planie miasta z 1834 r. widnieją narożnikowe kamienice z ul. Podwale i Starym Rynkiem, natomiast środkowe parcele nadal są niezabudowane. Dopiero na planie katastralnym z 1876 r. widoczne są w pełni pierzeje uliczne. Uliczka ma nadal formę wąskiego, krętego traktu, opadającego w kierunku wschodnim, umożliwiającego dojazd do zapleczy posesji usytuowanych przy Starym Rynku i ulicach: Jatki i Podwale.

W 1940 r. na skutek zarządzenia władz hitlerowskich z kreisleiterem NSDAP, nadburmistrzem Wernerem Kampe na czele, wyburzono północno-wschodnią pierzeję Starego Rynku oraz wschodnią pierzeję ulicy Mostowej. W ten sposób usunięto część zabudowy, do których zapleczy umożliwiała dojazd ulica Kręta. Dodatkowo podczas walk w styczniu 1945 r. spaleniu uległy również cztery kamienice wschodniej pierzei Starego Rynku. Zostały one odbudowane w latach 1953-1956, zaś w 1967 r. na rogu ze zlikwidowaną wówczas ul. Jatki wybudowano nie pasujący architektonicznie do okolicznej zabudowy bar szybkiej obsługi „Kaskada”. W 2008 r. zapadła decyzja o zburzeniu kaskady i odtworzeniu pierzei kamienic przy ulicy Krętej, Jatki i Starym Rynku. Ulica została ujęta w Planie Rewitalizacji Bydgoszczy (modernizacja nawierzchni)[3]. W 2012 w czasie prac archeologicznych odsłonięto część fundamentów stojących tu dawniej kamienic, pochodzących nawet z I połowy XVII wieku. Zachowały się łukowate sklepienia piwnic, wnęki na okna piwniczne oraz dachówki i inne pozostałości po znajdującym się w tym miejscu spalonym domu[4].

Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[5]:

Nazwa ulicy nawiązuje do krętego przebiegu ulicy do 1940 r. - czasu wyburzeń okolicznej zabudowy przez władze hitlerowskie.

  1. Dygaszewicz Elżbieta: Bydgoszcz przedlokacyjna i lokacyjna w świetle nadzorów i archeologicznych badań ratowniczych. [w.] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 1. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1996

  2. Skocz do górySiwiak Wojciech, Siwiak Anna: Wschodnie „umocnienia" obronne Bydgoszczy w świetle badań archeologicznych ulicy Podwale. [w.] Kronika Bydgoska XXXIX 2007. Bydgoszcz 2008

  3. Skocz do góryhttp://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100616/BYDGOSZCZ01/429392914 dostęp 30-09-2010

  4. Skocz do góryKrzysztof Błażejewski "Kręta była naprawdę kręta", Express Bydgoski 18.08.2012

  5. Skocz do góryCzachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997

  • Derenda Jerzy red.: Piękna stara Bydgoszcz. Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-916178-0-7, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6

  • Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996

2. HISTORIA  BUDYNKU  PRZY  UL. KRĘTEJ 3  W  BYDGOSZCZY

 

Projekt budynku przy ul. Krętej 3 w Bydgoszczy z roku 1978.

Kamienica pod adresem Kręta 3, została  zbudowana w roku 1878 przez mistrza budowlanego Alberta Rose, nad projektem czuwał  Wilhelm Lindke a inwestorem był  Hermana Franke, który nabył narożny budynek (wcześniejsza zabudowa, w której w latach 50-tych XIX działalność prowadzili: rzeźnik - Abraham Henoch, szewc, kupiec wyrobów metalowych i piekarz – Ignacy Wakarecy ) Kręta/Podwale w 1872 roku.  W kolejnych latach H. Franke dobudował sąsiedni magazyn i pomieszczenia wagi miejskiej. Nowy obiekt przy ul. Krętej był z założenia budynkiem stajni z wozownią i mieszkaniem na piętrze. Natomiast magazyn i pomieszczenia wagi miejskiej znajdowały się w przylegającym budynku przy ul. Podwale.  W 1857 r. zainstalował pierwszą w mieście maszynę parową o sile 3 KM. W 1872 r. Herman Franke  uruchomił nową fabrykę przy ul. Podwale 11, w której wytwarzano czysty spirytus rektyfikowanydo produkcji likierów. Duża moc produkcyjna fabryki (3,5 tys. litrów dziennie) uczyniła z firmy Frankego monopolistę w dostawach spirytusu dla Bydgoszczy i okolic. Budynek murowany z cegły, złożony na planie nieregularnego trapezu, III- kondygnacyjny, podpiwniczony, z trójprzęsłowymi , obszernymi piwnicami z użytkowym poddaszem w typie mezzanina, kryty płaskim dachem pulpitowym. Elewacja frontowa o zróżnicowanej ilości osi na poszczególnych kondygnacjach, III kondygnacja o zaokrąglonym, ozdobnymi płycinami, narożu. Elewacja na niskim cokole, kondygnacje dzielone gzymsami kordonowymi, całość zwieńczona zabytkowym fryzem i gzymsem koronującym. Otwory okienne I kondygnacji w kształcie prostokąta leżącego, zwieńczonego łukiem odcinkowym. Otwór drzwiowy w przyziemiu, w płycie zakończonej od góry łukiem odcinkowym, poprzedzony dwoma cementowymi stropami. Otwory okienne w płycinach, zwieńczone łukiem odcinkowym.  Otwory okienne II i III kondygnacji w kształcie prostokąta stojącego, zwieńczonego łukiem odcinkowym. Otwory okienne oraz płycina na II kondygnacji ujęte płyciną, zwieńczone łukiem odcinkowym, obejmującą także prostokątną płycinę u dołu otworów okiennych. Nad otworami okiennymi II i III kondygnacji nadokienniki w kształcie łuku odcinkowego. między oknami II i III kondygnacji w części wschodniej pod gzymsem kordonowym fryz z ornamentem zygzakowym. Otwory okienne II i III kondygnacji wschodniej części ujęte w podłużne płyciny zakończone od góry fryzem ząbkowym.  Elewacja boczna (wschodnia) 3-osiowa na wysokim cokole, dzielona gzymsami kordonowymi , całość zwieńczona ząbkowym fryzem i gzymsem koronującym. Na 2 osi od południa, w partii piwnic, prostokątny otwór drzwiowy. Otwory okienne w I kondygnacji w kształcie prostokąta leżącego , zwieńczonego łukiem odcinkowym, w płycinach zwieńczonych łukiem odcinkowym. Otwory okienne ujjęte płyciną, zwieńczone łukiem odcinkowym, obejmującym także prostokątną płycinę podokienną. Nad otworami okiennymi II i III kondygnacji nadokienniki w kształcie łuku odcinkowego. Między oknami II i III kondygnacji w części wschodniej, pod gzymsem kordonowym, fryz z ornamentem zygzakowym. Otwory okienne II i III kondygnacji od wschodu, ujęte w [podłużne płyciny, zakończone od góry fryzem ząbkowym.

Czas powstania: 1878, wg. projektu mistrza murarskiego Alberta Rose, pierwotnie jako budynek stajni z położoną obok wozownią dla kompleksu budynków wytwórni spirytusu wódek i likierów Hermana Franke, zawartych między ul. Grodzką, ul. Podwale i ul. Krętą. Prace murarskie wykonywała firma A.Rose i  mistrz ciesielski Mautz. Od strony ul. Podwale budynek liczył 3 piętra, od strony ul. Krętej 2 piętra. (P.Winter, "Bydgoszcz. Studium Historyczno - Konserwatorskie, Stare Miasto, cz.1").

3.DESTYLARNIA I FABRYKA SPIRYTUSU C.A.FRANKE

  Reklama C.A.Franke.

   

Etykiety likierów produkowanych w destylarni C.A.Franke - początek XX wieku. Reklama destylarni.

 

Reklama destylarni. Reklama łaźni.

Założycielem firmy C.A. Franke był Carl August Franke przybyły doBydgoszczy w 1827 roku zLeszna. Początkowo była to mała destylarnia spirytusu. Po śmierci Carla Augusta w 1853zarządzanie firmą przejął jego syn Hermann Franke. Od tego momentu datuje się jej stały, dynamiczny rozwój. W 1857 roku w destylarni zainstalowano aparat spirytusowy o napędzie parowym i pojemności 1000 litrów. Maszynę parową o sile 3 KM, pierwszą wówczas w mieście, dostarczyły bydgoskie warsztaty Fritza Eberharda.

W 1872 r. Hermann Franke uruchomił przy ul. Podwale 11 nowy zakład, który miał służyć do produkcji czystegorektyfikatu do wyrobu popularnych wówczas likierów. Zainstalowano w niej aparat spirytusowy pozwalający na dzienną produkcje spirytusu w ilości około 3500 litrów. Tak wysoka wydajność uczyniła z firmy Frankego monopolistę w dostawach spirytusu dla Bydgoszczy i okolic, ale też stworzyła konieczność rozwiązania problemu magazynowania wyprodukowanego rektyfikatu, zwłaszcza w miesiącach zimowych.

W tym celu w 1887 roku Franke zakupił parcelę przy ul. ks. Czartoryskiego, nad rzeką Młynówką. Stanął na niej skład spirytusu wyposażony w cementowe cysterny i żelazne zbiorniki, zdolne pomieścić około 1 mln litrów surowego spirytusu (niedługo później 1,75 mln litrów). Na bazie tego magazynu w 1893 roku właściciel wybudował dużą i nowoczesną na owe czasy rafinerię spirytusu. Oba zakłady – stara fabryka przy ul. Podwale oraz nowo wybudowana rafineria przy ul. Czartoryskiego – osiągnęły zdolność produkcyjną około 10.000 litrów spirytusu dziennie. W późniejszych latach pewnemu ograniczeniu uległ jednak rynek zbytu i możliwości produkcyjne zakładu nie były w pełni wykorzystywane. Kapitał zakładowy był jednak znaczny i wynosił 750 tys. marek.

W latach 90. XIX wieku obok obu zakładów urządzono ogólnodostępne zakłady kąpielowe nad Brdą i Młynówką. Łaźnie te przez wiele lat zaspokajały potrzeby mieszkańców miasta, później utraciły znaczenie w związku z rozbudową sieci wodociągowej i instalacją łazienek we wszystkich bogatszych domach.

Ustabilizowana sytuacja finansowa pozwalała właścicielowi przedsiębiorstwa, Hermanowi Frankemu, na działalność społeczną i polityczną we władzach miasta, licznych organizacjach i stowarzyszeniach. Jego działalność charytatywna oraz zaangażowanie w pracy na rzecz rozwoju Bydgoszczy na polu gospodarczym, kulturalnym i społecznym sprawiły, że w 1900 roku rada miejska i magistrat Bydgoszczy nadały mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta.

Jeszcze za swojego życia, w 1897 roku, Hermann Franke uczynił formalnym współwłaścicielem firmy swego młodszego syna, Konrada Frankego. Zadecydowało o tym zaabsorbowanie właściciela innymi obowiązkami z racji pełnionych funkcji i piastowanych godności, ale także dynamiczny rozwój firmy, która z małej gorzelni przekształciła się w duży jak na owe czasy zakład. Po śmierci Hermanna Frankego (w 1913 roku) cała firma przeszła w ręce Konrada. Zarządzał on przedsiębiorstwem zaledwie 4 lata, gdyż w zmarł przedwcześnie (w 1917 roku), mając 52 lata. Zakład funkcjonował przez cały okres międzywojenny i niemiecką okupację w latach 1939-1945. Przedsiębiorstwo znajdowało się nadal pod wpływem kapitału niemieckiego[2]. Po II wojnie światowej fabryka została upaństwowiona.

  • na parceli przy ul. Czartoryskiego od 1887 r.

  • Skocz do góryBiskup Marian red:. Historia Bydgoszczy. Tom II cz. 1 1920-1939. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1999, ISBN 83-901329-0-7, str.136

  • Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom I. Bydgoszcz 1994, str. 49-50

     

  • 4.HERMANN AUGUST ROBERT FRANKE

    (ur. 1829 w Bydgoszczy, zm. 1913 wBydgoszczy) – pomorski kupiec, przemysłowiec, radny i radca miejskiBydgoszczy, Honorowy Obywatel Bydgoszczy.

    Urodził się 18 czerwca 1829 r. w Bydgoszczy. Był synem Carla Augusta i Caroline Keymer. Rodzina Franke przybyła do Bydgoszczy w 1827 r. zLeszna. Jego ojciec założył w mieście znaną później destylarnię spirytusu C.A. Franke. Po śmierci ojca firma przeszła w ręce Hermana. Od tego momentu datował się jej stały, dynamiczny rozwój. W 1857 r. zainstalował pierwszą w mieście maszynę parową o sile 3 KM. W 1872 r. uruchomił nową fabrykę przy ul. Podwale 11, w której wytwarzano czysty spirytus rektyfikowany do produkcji likierów. Duża moc produkcyjna fabryki (3,5 tys. litrów dziennie) uczyniła z firmy Frankego monopolistę w dostawach spirytusu dla Bydgoszczy i okolic.

    W 1887 r. zakupił parcelę przy ul. ks. A. Czartoryskiego (gdzie mieścił się tartak i warsztat ciesielski zmarłego rok wcześniej Heinricha Mautza), na której wybudował magazyny, a w 1893 r. nowoczesną rafinerię spirytusu. Oba zakłady: stara fabryka przy ul. Podwale oraz nowo wybudowana rafineria osiągnęły zdolność produkcyjną około 10 tys. litrów spirytusu dziennie. Przy obu zakładach istniały zakłady kąpielowe, które do czasu rozbudowy sieci wodociągowej oraz instalacji łazienek w domach zaspokajały potrzeby mieszkańców miasta.

    W 1901 r. założył wraz z synem Konradem tartak parowy przy ul. Czartoryskiego[1]. Sprzedawane przez niego drewno zyskało odbiorców nie tylko wśród mieszkańców Bydgoszczy i okolic, lecz zbywane także było w Berlinie, Oldenburgu i Saksonii. Do firmy C.A. Franke należały również: destylarnia i sklep firmowy przy ul. Mostowej 10 oraz probiernia przy ul. Gdańskiej 19.

    Ustabilizowana sytuacja finansowa pozwalała Frankemu na działalność społeczną i publiczną. W latach 1858-1875piastował godność członka rady miejskiej, a w latach 1875-1905 był niepłatnym radcą miejskim. W bydgoskim magistracie zajmował się organizowaniem pomocy dla ubogich i bezrobotnych. Udzielał się także charytatywnie, m.in. przekazał miastu fundusz w wysokości 30 tys. marek na budowę domu starców i przytułka dla nieuleczalnie chorych, podobną kwotę na budowę kościoła ewangelickiego w Bydgoszczy oraz wspierał fundusze stypendialne dla uczniów szkół średnich.

    W 1896 r. został mianowany przez władze państwowe radcą komercjalnym, a następnie w 1903 r. tajnym radcą komercjalnym. W latach 1876-1906 był prezesem utworzonej w 1875 r. Izby Handlowej w Bydgoszczy, ciesząc się szacunkiem i zaufaniem miejscowych przedsiębiorców i kapców niemieckich.

    Uczestniczył aktywnie w życiu kulturalno-społecznym miasta. Był m.in.

    12 grudnia 1900 r. rada miejska i magistrat Bydgoszczy nadały mu tytuł Honorowego Obywatela Bydgoszczy. W uzasadnieniu wskazywano na długoletnią działalność we władzach miasta, zaangażowanie w pracy na rzecz jego rozwoju, zarówno na polu gospodarczym, jak i kulturalnym oraz społecznym.

    W 1905 r. z uwagi na stan zdrowia wycofał się z czynnego życia społecznego. Zmarł 29 lipca 1913 r. Pochowano go na cmentarzu ewangelickim przy ul. Jagiellońskiej (dzisiaj Park Ludowy im. Wincentego Witosa).

    Ostatnia wolą zmarłego było podwyższenie ustanowionej wcześniej fundacji na budowę domu starców o następne 30 tys. marek. Przekazał także 13 tys. marek na wzniesienie ozdobnej fontanny na placu przed Teatrem Miejskim. Za swoją działalność gospodarczą i publiczną został uhonorowany Orderem z Koroną III klasy.

    Hermann Franke był żonaty z Minna z d. Elsner. Miał dwóch synów:

    Zamieszkiwał w Bydgoszczy przy ul. Mostowej 10.

    Po śmierci Frankego jego imieniem nazwano jedną z ulic (dzisiaj ul. Stary Port), która utrzymywała do 1945 r. swą nazwę. W 2012 r. w wyniku konkursu, nazwano jego imieniem jedną z ulic na terenie Bydgoskiego Parku Przemysłowo-Technologicznego[2].

    później mieszczący się przy III śluzie Kanału Bydgoskiego, obok ul. Świętej Trójcy

     

     

    5.BYDGOSZCZ  W FOTOGRAFII

    Zdjęcia udostępnione przez Muzeum Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.